شماره چهارم، سال دوم، بهار 1400
ساڵی دووهم، ژمارهی چوارهم، بههاری 2021 زایینی
Vol. 2, No. 4, Spring 2021
زازاکی زارێکی زمانی کوردییه
سوداد ڕهسوول (مامۆستای زاره کوردییهکان له بهشی کوردی – فاکهڵتیی پهروهرده، زانکۆی سۆران)
کاتی وهرگرتن: 10/03/2021 
کاتی قهبووڵکردن: 04/06/2021
پوخته
زازاکان ناوی جیاوازیان ههیه وهک کرد، کرمانج، دملی، زازا، به درێژایی مێژوو پێکهاتهیهکی کورد بوون و زارهکهشیان ههمیشه زارێکی زمانی کوردی بووه. له سهرهتای سهدهی بیستهم زازاکان به ههردوو گروپی دینی زازای موسڵمانی سوننی شافیعی و زازای عهلهوی، ڕۆلێکی کاریگهرییان له بزووتنهوهی نهتهوایهتی کوردیدا ههبووه، له سێ ڕاپهرینی گهورهی باکووری کوردستان: ڕاپهرینی قۆچگیری ١٩٢٠ – ١٩٢١، ڕاپهرینی شێخ سهعیدی پیران ١٩٢٥، ڕاپهرینی دهرسیم ١٩٣٧، بهشدارییهکی گرنگیان ههبووه و قوربانی زۆریشیان داوه. زازاکی به دهگمهن نهبێت نووسراوی ئهدهبی نهبووه و تهنیا بۆ ئاخاوتن بووه. له سهرهتای سهدهی بیستهم بههۆی قهدهغهکردنی زمانی کوردی له تورکیا، زازاکی بهخێرایی ژمارهی ئاخێوهرانی کهم بووهتهوه به ڕادهیهک که لهبهردهم مهترسی لهناوچووندا بووه. بهم دواییه له ههندهران به ههوڵی ڕۆشنبیرانی زازا، زارهکه دهیبووژێننهوه، کۆمهڵێک کتێب و نامیلکه و بڵاوکراوه به زازاکی دهردهکهن. ئهم زاره کوردییه لای ڕۆژههڵاتناسانی ئهوروپی لهبهر چهند جیاوازییهکی زمانهوانی که زازاکی لهگهڵ زاره کوردییهکانی دی ههیهتی، به زارێکی زمانی کوردی نازانن و وهک زمانێکی سهربهخۆ ناوی دهبهن. ههر له تاراوگه له دوای ههشتاکانی سهدهی بیستهم، بهشێک له زازاکان (سوننی و عهلهوی) به هۆکاری سیاسی و دینی و کۆمهڵایهتی و زمانی، بانگهشهی ناسیۆنالیزمی زازایی دهکهن و پێیان وایه زازاکان نهتهوهیهکی سهربهخۆن و کورد نین و زارهکهشیان زمانێکی سهربهخۆی باکووری ڕۆژئاوای زمانه ئێرانییهکانه. لهم توێژینهوهیه، له ڕوانگهی زمانهوانی کۆمهڵایهتی ئهم باسه تاوتوێ کراوه، ڕوون کراوهتهوه که زازاکان به هۆی ئهو پێشینه مێژووییه که لهگهڵ کورد ههیان بووه و بهتایبهت ئهو ڕۆله گرنگه که له سهرهتای سهدهی بیستهم و دواتریش بۆ مهسهلهی کورد و ڕزگاری نیشتمانهکهی له باکووری کوردستاندا گێڕاویانه، ئهمانه کۆمهڵێک ڕهگهز و پێوهری گرنگن که زازای کردووه به پێکهاتهیهکی دانهبڕاوی نهتهوهی کورد و ههر لهسهر ئهم بنهڕهته زارهکهشیان زارێکی کوردییه. ئهمه ههرچهنده له ڕووی پێکهاتهی زمانییهوه لهگهڵ زاره کوردییهکانی دی له رووی ڕێزمان و وشهسازییهوه جیاوازی ههیه، ئهم جیاوازییهش له ڕوانگهی زمانهوانیی کۆمهڵایهتییهوه له نێوان زارهکانی زمانێکدا ههبێت ئاساییه، چونکه زمان یان زار ههر به تهنیا کۆد و هێما زمانهوانییهکان نییه، بهڵکو دیاردهیهکی کۆمهڵایهتی و کولتووری و سیاسی و ئابووریشه.
وشه سهرهکییهکان: گۆران، زازای سوننی، زازای عهلهوی، ناسیۆنالیزمی زازا، ڕۆژههڵاتناسی، زار
زازاکی گویشی از زبان کردی
سوداد رسول (مامۆستای زاره کوردییهکان له بهشی کوردی – فاکهڵتیی پهروهرده، زانکۆی سۆران)
تاریخ دریافت: 20/12/1399
تاریخ پذیرش: 14/03/1400
پوخته
زازاها نامهای متفاوتی دارند، همانند: کرد، کرمانج، دملی، زازا، و همیشه در طول تاریخ بخشی از کرد بوده اند و گویش آنها نیز گویشی از کردی بوده است. در ابتدای صده بیستم زازاها به هر دو گروه دینی _زازای مسلمان سنی شافعی و زازای علوی_ نقش موثری در جنبش ملی کردی ایفا کردهاند. سه شورش بزرگ شمال کردستان_ قیام قوچگیری 1920_1921، قیام شیخ سعید پیران 1925، قیام درسیم 1937_ را میتوانیم نام ببریم که هزینههای سنگینی هم پرداخت کرده اند. این گویش کوردی در نزد مستشرقین اروپایی بنا به چند دلیل متفاوت زبانشناسی بخشی از زبان کردی نیست، بلکه آنرا زبانی مستقل معرفی میکنند. زازاکی به ندرت ادبیات نوشتاری داشته و این گویش تنها برای مکالمه بوده است. در ابتدای صده بیستم به خاطر ممنوع کردن زبان کردی در ترکیه، از تعداد گویشوران زازایی نیز به سرعت میکاهد و در خطر نابودی قرار میگیرد. این اواخر در خارج از کشور تعدادی از روشنفکران زازا تلاش میکنند تا به گویش خود خدمتی کرده باشند، از این رو کتابها و مطالبی چند را به زازایی چاپ و نشر میدهند. بعد از دهه هشتاد از صده بیستم تعدادی از زازاها (سونی و علوی) بنا به دلایلی سیاسی، دینی، اجتماعی و زبانی فراخوان ناسیونالیزم زازاکی میدهند. آنها بر این باورند که زازاها ملتی مستقل از کرد هستند و زبانشان هم از دسته زبانهای شمال غربی ایرانی است. در این تحقیق از منظر زبانشناسی اجتماعی به موضوع پرداخته میشود و این مهم را تبیین خواهیم کرد که زازاها بنا بر تاریخی پیوسته که با کرد داشته اند و نقش مهمی که در ابتدای صده بیستم و بعدها برای آزادی سرزمینشان در کردستان بر عهده داشته اند کورد هستند و گویش آنها نیز یکی از گویشهای کردی میباشد. زازاکی هر چند از منظر زبانشناسی تفاوتهایی را با سایر گویشهای کردی مینمایاند، اما این تفاوت از منظر زبانشناسی اجتماعی در میان گویشهای یک زبان طبیعی است، زیرا زبان یا گویش تنها نماد و یا کد زبانشناسی نیست، بلکه پدیدهای اجتماعی، فرهنگی، سیاسی و اقتصادی است.
کلید واژهها: گوران، زازای سنی، زازای علوی، ناسیونالیزم زازا، روژهلات شناسی، زار.
Zazaki is a dialect of the Kurdish Language
Sodad Rasool (Lecturer of Kurdish dialects at Soran University in the Kurdistan Region.)
Recive data: 2021/03/10
Accpte data: 2021/06/04
Abstract:
Zazas as known by different names: Kird, Kirmanj, Dimli and Zaza have always been part of the Kurdish nation throughout history and their dialect has been a dialect of the Kurdish language. At the beginning of the twentieth century, the Zazas played an important role in the Kurdish national movement by both followers of Sunni Shafi'i Muslim Zazas and the Alevi Zazas. Three great uprisings of northern Kurdistan: Kochgiri uprising 1920-1921, Sheikh Saeed Piran uprising 1925, and Dersim uprising 1937, in all three uprisings Zazaza made a significant contribution and made many sacrifices for Kurdish Nationalist Cause. Zazaki dialect in the past had very little literary texts it was mainly an oral dialect. At the beginning of the twentieth century, due to the ban on the Kurdish language in Turkey, Zazaki also rapidly reduced its number of speakers and it was in danger of extinction. Recently, some Zaza intellectuals in have been trying to preserve their dialect abroad, they have published newspapers, books and articles, ultimately the dialect revived. The European orientalists did not consider Zazaki as a dialect of the Kurdish language but rather classified it as an independent language of the Northwest Iranian languages. Accordingly, After the 1980s, some of Zazas (Sunni and Alevi) in diaspora for some political, religious, social, and linguistic reasons claimed for Zaza nationalism. They believe that the Zaza is a separate ethnic group. In this study, the issue is addressed in a sociolinguistics perspective and explained that according to continuous history of the Zaza with the Kurds and particularly the important role they played for the Kurdish question and liberation of their land in northern Kurdistan (South-eastern Turkey). Therefore, according to this historical and national background of Zaza with Kurds their language also considered to be a dialect of the Kurdish Language. However, Zazaki differs somehow from other Kurdish dialects in terms of grammar and morphology, these differences among the dialects of a language are a natural phenomenon, since the language or dialect is not only signs or linguistics codes but also a social, cultural, political and economic phenomenon for their speakers.
Keywords: Goran, Sunni Zaza, Alevi Zaza, Zaza Nationalism, Orientalism, dialect.
